काठमाडौं । नेपाली हिन्दु महिलाहरूको प्रमुख धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हरितालिका तीज यस वर्ष पनि देशभर श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाइएको छ । तीजको मुख्य दिन सोमबार महिलाहरू व्रत बसेर शिवालय तथा विभिन्न धार्मिकस्थलमा पुग्दै भगवान् शिवको पूजा–आराधना गरे । काठमाडौंको पशुपतिनाथ मन्दिर क्षेत्रमा पनि बिहानैदेखि श्रद्धालु महिलाको उल्लेख्य भीड लागेको थियो ।

रातो पहिरनमा सजिएका महिला बिहानै पशुपति क्षेत्रमा पुगेका थिए । उनीहरूले भगवान् शिवको पूजा, आराधना र दर्शन गर्दै परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि तथा दाम्पत्य जीवनको सफलताको कामना गरे । तीजको धार्मिक परम्पराअनुसार महिलाहरूले बेलपत्र, धतुरो, फूल, अक्षता, फलफूललगायतका पूजा सामग्री भगवान् शिवलाई अर्पण गरेका थिए ।

तर, विगतका वर्षमा जस्तो यसपटक तीजको उत्साह, उमंग र उल्लास भने देखिएन । तीजको मुख्य दिन भए पनि राजधानीका सडक, मन्दिर तथा सार्वजनिकस्थलमा विगतमा देखिने चहलपहल र रमझम तुलनात्मक रूपमा कम थियो । तीजका अवसरमा विशेष रूपमा सजाइने पशुपति मन्दिर परिसर पनि यसपटक खासै सिंगारिएको देखिएन ।

तीज मनाउन पशुपति पुगेका महिलाहरूको पहिरन र हातमा रहेको पूजा सामग्रीले पर्वको माहोल झल्काए पनि उनीहरूको मन भने प्राकृतिक विपत्तिले दिएको पीडाबाट मुक्त हुन सकेको थिएन । तीजको परम्परा र संस्कारलाई निरन्तरता दिन व्रत र पूजाआजा गरे पनि यस वर्ष धेरै महिलाले विगतमा जस्तो उल्लासका साथ पर्व मनाउन नसकेको बताएका छन् ।

यसको मुख्य कारण हो–भोटेकोशी बाढीले निम्त्याएको ठूलो मानवीय र भौतिक क्षति ।

गत भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले ठूलो जनधनको क्षति गरेपछि त्यसको पीडा अझै कम भएको छैन । बाढीले सयौँ परिवारलाई प्रभावित बनाएको छ भने कयौँ परिवारले आफ्ना आफन्त गुमाएका छन् । कतिपय परिवार अझै बेपत्ता आफन्तको खोजी र प्रतीक्षामा छन् ।

बाढीले घरबस्ती उजाडिएका छन्, सडक तथा पुलमा ठूलो क्षति पुगेको छ र प्रभावित क्षेत्रमा जनजीवन अझै सामान्य बन्न सकेको छैन । यस्तो अवस्थामा परेको तीज धेरै परिवारका लागि खुसी र उत्सवभन्दा बढी पीडा र शोकको सम्झना बनेको छ ।

आफन्त गुमाएका परिवारका लागि तीजको पर्वले विगतका खुसीका दिनभन्दा अहिलेको बिछोड सम्झाइरहेको छ । घरको सदस्य बेपत्ता भएको पीडा, आफन्त गुमाएको शोक र बाढीले उजाडिएको बस्तीबीच आएको तीजले यस वर्षको उत्सवमा स्वाभाविक रौनक ल्याउन सकेन ।

सामाजिक सञ्जालमा समेत विगतका वर्षमा देखिने तीजका भड्किला कार्यक्रम, महँगा पहिरन, भोजभतेर तथा मनोरञ्जनका गतिविधिभन्दा बाढीपीडितप्रतिको चिन्ता र सहानुभूति बढी देखिएको छ । तीज मनाउने क्रममा समेत धेरैले विपत्तिमा परेका परिवारको अवस्था सम्झिएका छन् ।

यद्यपि, प्राकृतिक विपत्तिको पीडाबीच पनि तीजको धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक परम्पराले भने निरन्तरता पाएको छ । महिलाहरूले बिहानै स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गरेर शिवालय पुग्ने, भगवान् शिवको पूजा–आराधना गर्ने र व्रत बस्ने परम्परा कायम राखेका छन् ।

धार्मिक मान्यताअनुसार हरितालिका तीज भगवान् शिव र पार्वतीसँग सम्बन्धित पर्व हो । हिमालयपुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरी आफ्नो मनोकांक्षा पूरा गरेको विश्वासमा त्यसैको स्मरणस्वरूप तीज मनाउने परम्परा रहेको मानिन्छ ।

तीज धार्मिक पर्वमा मात्र सीमित छैन । यो नेपाली महिलाको सांस्कृतिक अभिव्यक्तिको महत्वपूर्ण अवसरसमेत हो । महिलाहरूले आफ्ना दुःख, पीडा, पारिवारिक अवस्था, सामाजिक अनुभव तथा जीवनका भोगाइलाई तीज गीत र नृत्यमार्फत अभिव्यक्त गर्दै आएका छन् । साथै, तीजले माइती, आफन्त र साथीभाइबीच भेटघाट गर्ने तथा सुखदुःख साटासाट गर्ने अवसरसमेत प्रदान गर्दै आएको छ ।

तीजको मुख्य दिनभन्दा अघिल्लो दिन दर खाने परम्परा पनि नेपाली समाजमा लामो समयदेखि चलिआएको छ । माइती तथा आफन्तले छोरीचेलीलाई बोलाएर विभिन्न परिकार खुवाउने, शुभकामना आदानप्रदान गर्ने र पारिवारिक सम्बन्धलाई थप बलियो बनाउने चलन छ ।

समयसँगै तीज मनाउने शैलीमा परिवर्तन आए पनि यसको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व भने कायमै छ । पछिल्ला वर्षमा तीजमा देखिने भड्किलोपन र खर्चिलो शैलीबारे बहस भइरहेका बेला यस वर्षको प्राकृतिक विपत्तिले भने पर्वको स्वरूपमै फरकपन ल्याइदिएको छ ।

विपत्तिको पीडाबीच महिलाहरूले आफ्नो धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिँदै तीज मनाएका छन् । तर, भोटेकोशी बाढीले दिएको गहिरो घाउका कारण यस वर्षको तीजमा विगतको जस्तो रौनक र उल्लास देखिएन ।

यसपटकको तीज धेरैका लागिउत्सवभन्दा बढी संवेदना, रमझमभन्दा बढी सम्झना र व्यक्तिगत खुसीभन्दा बढी सामूहिक पीडाको पर्वबनेको छ ।