काठमाडौं । काठमाडौंको ऐतिहासिक वसन्तपुर दरबार क्षेत्रमा इन्द्रध्वजासहितको लिङ्गो ठड्याएसँगै यस वर्षको इन्द्रजात्रा औपचारिक रूपमा सुरु भएको छ ।

भाद्र शुक्ल द्वादशीका दिन हनुमानढोका अगाडि धार्मिक विधिपूर्वक लिङ्गो ठड्याउने परम्पराअनुसार इन्द्रजात्राको सुरुआत गरिएको हो । लिङ्गो ठड्याइएसँगै काठमाडौंको पुरानो सहरमा विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि सुरु भएका छन् ।

नेवारी समुदायको प्रमुख पर्वका रूपमा मनाइने इन्द्रजात्रा काठमाडौं उपत्यकाको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक पहिचानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो । यो पर्व करिब आठ दिनसम्म विभिन्न विधि र परम्परासहित मनाइन्छ ।

इन्द्रजात्राको सुरुआतसँगै हनुमानढोका, वसन्तपुर, इन्द्रचोकलगायत काठमाडौंका पुराना बस्ती तथा सांस्कृतिक क्षेत्रहरूमा चहलपहल बढेको छ । जात्राका क्रममा विभिन्न देवीदेवताका मूर्ति प्रदर्शन, पूजा, परम्परागत नाच तथा रथयात्रा आयोजना गरिन्छ ।

विशेष विधिबाट तयार गरिन्छ इन्द्रध्वज

इन्द्रजात्रामा ठड्याइने लिङ्गो अर्थात् इन्द्रध्वजका लागि विशेष काठ छनोट गर्ने र धार्मिक विधिपूर्वक कटान गरी काठमाडौं ल्याउने परम्परा छ । साइतअनुसार हनुमानढोका क्षेत्रमा लिङ्गो ठड्याइएपछि त्यसलाई देवताका रूपमा पूजा गर्ने गरिन्छ ।

इन्द्रजात्रासँग जोडिएको धार्मिक कथाअनुसार देवराज इन्द्र आफ्नी आमा बसुन्धराका लागि फूल खोज्न मानव रूप धारण गरी पृथ्वीमा आएका थिए । फूल चोर्न आएको आरोपमा उनलाई काठमाडौंमा समातेर बाँधिएको र पछि उनी देवराज इन्द्र भएको पहिचान खुलेपछि मुक्त गरिएको भन्ने धार्मिक जनविश्वास छ ।

यही कथासँग जोडिएर इन्द्रका मूर्ति प्रदर्शन गर्ने, पूजा गर्ने तथा इन्द्रध्वजा ठड्याउने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ ।

जात्राका क्रममा इन्द्रका विभिन्न स्वरूपका मूर्ति प्रदर्शन गरिन्छ । इन्द्रचोकमा आकाश भैरवको विशाल मुखाकृति सार्वजनिक रूपमा प्रदर्शन गर्ने परम्परा पनि इन्द्रजात्राको महत्वपूर्ण पक्ष हो ।

कुमारी, गणेश र भैरवको रथयात्रा मुख्य आकर्षण

इन्द्रजात्राको मुख्य आकर्षणमध्ये जीवित देवी कुमारीसहित श्रीगणेश र श्रीभैरवको रथयात्रा प्रमुख हो ।

वसन्तपुरस्थित कुमारी घरबाट कुमारीको रथ निकालिन्छ भने गणेश र भैरवका छुट्टाछुट्टै रथसमेत नगर परिक्रमा गराइन्छ । मुख्य रथयात्राका क्रममा राष्ट्रप्रमुखसहित विशिष्ट व्यक्तिले गद्दी बैठकबाट कुमारी, गणेश र भैरवको दर्शन गर्ने परम्परा छ ।

इन्द्रजात्रामा लाखे आजु, पुलुकिसी, हलचोक भैरव अर्थात् सवःभक्कु, महाकालीलगायतका परम्परागत नाचसमेत प्रदर्शन गरिन्छ । यी नाचले काठमाडौंको प्राचीन सांस्कृतिक परम्परा र मौलिक लोककलालाई जीवन्त राख्दै आएका छन् ।

त्यस्तै, दागीको नगर परिक्रमा गर्ने परम्परा पनि इन्द्रजात्रासँग जोडिएको छ । यसमा वर्षभरि दिवंगत भएका व्यक्तिका परिवारजन सहभागी हुने गर्छन् ।

इन्द्रध्वज पातनसँगै जात्रा समापन

इन्द्रजात्राका विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिपछि अन्तिम चरणमा इन्द्रध्वज ढाल्ने अर्थात् ‘इन्द्रध्वज पातन’ गरिन्छ । इन्द्रध्वज पातनसँगै यस वर्षको इन्द्रजात्राका मुख्य औपचारिक कार्यक्रम सम्पन्न हुनेछन् ।

काठमाडौं उपत्यकामा मुख्य रूपमा मनाइने इन्द्रजात्राको सांस्कृतिक प्रभाव ललितपुर, भक्तपुर, धुलिखेल, दोलखालगायतका क्षेत्रमा समेत देखिन्छ ।

इन्द्रजात्रा धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित पर्व होइन । यसले नेवारी सभ्यताको कला, संस्कृति, संगीत, नृत्य, गुठी परम्परा र काठमाडौंको जीवित सांस्कृतिक सम्पदालाई पुस्तान्तरण गर्ने महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा समेत भूमिका खेल्दै आएको छ ।