काठमाडौं— नेपालीहरूको महान् चाड बडादसैँ सुरु भएको छ। आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन आइतबार देशभरका घरघरमा विधिपूर्वक घटस्थापना गरी जमरा राखिएको छ। यससँगै नवरात्रको पहिलो दिन नवदुर्गा भवानीको पहिलो स्वरूप शैलपुत्रीको पूजा–आराधना गरेर दसैँ पर्वको औपचारिक सुरुवात गरिएको छ। धार्मिक आस्था, परम्परा र सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको बडादसैँको सुरुवातसँगै यतिबेला देशभर दसैँको विशेष उल्लास छाएको छ।

घटस्थापना र जमरा राख्ने परम्परा

घटस्थापनाका दिन घरको पूजाकोठा, दसैँघर वा कोतमा शुभसाइतअनुसार घडा स्थापना गरी दुर्गा भवानीको पूजा गर्ने प्राचीन परम्परा छ। घडामा पवित्र जल भरेर त्यसको माथि पात राख्ने र वरिपरि जौ छर्ने चलन छ। केही स्थानमा मकै र गहुँ पनि छरिए तापनि अधिकांश नेपाली घरमा जौको जमरा उमार्ने प्रचलन रहिआएको छ। विधिपूर्वक छरिएको जौ नवरात्रभरि उम्रिएर पहेँलो अङ्कुर बन्छ, जसलाई हामी जमरा भन्छौं।

यसबीच, ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्त्व बोकेको काठमाडौंको हनुमानढोकास्थित दसैँघरमा पनि मन्त्रोच्चारणसहित विधिपूर्वक घटस्थापना गरी जमरा राखिएको छ। उक्त अवसरमा नेपाली सेनाको ब्याण्ड टोलीले मङ्गल धुन बजाएको थियो भने बन्दुक पड्काएर बढाइँसमेत गरिएको थियो। हनुमानढोकाको दसैँघरमा जमरा राख्ने परम्पराले यस चाडको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक गरिमालाई अझ उजागर गरेको छ।

माता शैलपुत्रीको पूजा–आराधना

नवरात्रको पहिलो दिन आज दुर्गा भवानीको ‘शैलपुत्री’ स्वरूपको विधिपूर्वक पूजा–आराधना गरिन्छ। संस्कृतमा ‘शैल’ को अर्थ पर्वत र ‘पुत्री’ को अर्थ छोरी हुन्छ। हिमालयकी छोरी पार्वतीका रूपमा रहेकी देवीलाई शैलपुत्री भनिएको हो।

धार्मिक मान्यताअनुसार शैलपुत्री देवीको दाहिने हातमा त्रिशूल र देब्रे हातमा कमलको फूल हुन्छ भने उहाँको वाहन वृषभ अर्थात् साँढे हो। शैलपुत्रीको पूजा गर्दा सेतो फूल, सेतो वस्त्र तथा ऋतुअनुसारका फलफूल र कन्दमूल चढाउने परम्परा छ।

नवदुर्गाका नौ रूप र शक्तिपीठमा घुइँचो

नवरात्रका नौ दिनमा क्रमशः निम्न स्वरूपहरूको पूजा गरिन्छ:

  • प्रथम दिन:शैलपुत्री

  • द्वितीय दिन:ब्रह्मचारिणी

  • तृतीय दिन:चन्द्रघण्टा

  • चतुर्थ दिन:कुष्माण्डा

  • पञ्चमी दिन:स्कन्दमाता

  • षष्ठी दिन:कात्यायनी

  • सप्तमी दिन:कालरात्रि

  • अष्टमी दिन:महागौरी

  • नवमी दिन:सिद्धिदात्री

यी नौ स्वरूपलाई नवदुर्गाका रूपमा आराधना गर्ने धार्मिक परम्परा छ। नवरात्रभर देशभरका विभिन्न शक्तिपीठ तथा देवी मन्दिरहरूमा दर्शन र पूजाआराधना गर्न भक्तजनहरूको ठूलो घुइँचो लाग्ने गर्छ।

पारिवारिक पुनर्मिलन र सद्भावको पर्व

घटस्थापनाका दिन राखिएको जमरा विजयादशमीका दिन दुर्गा भवानीलाई अर्पण गरेपछि टीका र प्रसादसँगै मान्यजनबाट आशीर्वाद ग्रहण गर्ने सनातन चलन छ। हिन्दू संस्कृतिमा जमरालाई समृद्धि, उर्वरता र शुभताको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। घटस्थापनासँगै सुरु भएको बडादसैँले धार्मिक आस्था मात्र होइन, पारिवारिक पुनर्मिलन, आपसी सद्भाव, भाइचारा र सामाजिक एकताको गहिरो सन्देशसमेत बोकेको छ।